De nieuwe docureeks Paranormaal Vlaanderen loopt sinds 29 juli op Streamz. Ze biedt een inkijk in het leven van vijf Vlamingen met vermeende paranormale gaven: een kaartlegger, een sjamaan, een dierentolk, een medium en een geestenjager. De programmamakers kozen bewust voor een observerende aanpak “zonder oordeel”, maar dat gebrek aan kritische reflectie roept bij wetenschappers en sceptici grote bezorgdheid op, wat ze ook uiten in de pers.
Volgens arts Wietse Wiels, voorzitter van Skepp (Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale), legitimeert de reeks misleiding van kwetsbare mensen. Door de praktijken kritiekloos te tonen, wordt de suggestie gewekt dat deze mensen een waardevolle dienst leveren, terwijl hun claims wetenschappelijk ongefundeerd zijn. Ook filosoof Johan Braeckman wijst op het risico dat mensen bij belangrijke levensbeslissingen (zoals gezondheids- of relatieproblemen) hun toevlucht zoeken tot onzinnige adviezen zonder enige wetenschappelijke basis.
Het programma toont klanten die zich geholpen voelen, maar dat is volgens Braeckman in Humo psychologisch verklaarbaar: wie hoopt geholpen te worden — en daar ook voor betaalt — voelt zich vaak ook subjectief geholpen. Bovendien zijn uitspraken van mediums vaak vaag en algemeen, waardoor iedereen er iets in herkent (het zogenaamde Barnum-effect).
Neuropsychologisch
De aantrekkingskracht van het paranormale verklaart Braeckman neuropsychologisch: het menselijk brein is geëvolueerd om patronen en verbanden te zien, ook wanneer die er niet zijn. Juist daarom is kritisch denken — het vermogen om sterke bewijzen te eisen voor sterke claims — essentieel. Helaas is dat een vaardigheid die veel mensen nooit aangeleerd krijgen.
Het commercieel succes van de paranormale sector is opvallend de jongste jaren. Er wordt geopperd dat de interesse sinds corona met zeker 20 procent steeg. “Mensen hebben toen naar verdieping of iets meer gezocht”, heet het.
Zaalshows, spirituele beurzen en online platformen trekken duizenden bezoekers per jaar. Ze blijken dan ook uitermate lucratief. Een kaartlegging of ‘reading’ kost al snel tussen de 55 en 100 euro per sessie. Toch worden er opvallend weinig officiële klachten gemeld bij de Economische Inspectie: slechts 23 in 2024. Dat zou liggen aan schaamte en stilzwijgen. Wie zich bedrogen voelt, geeft dat zelden toe. Wel signaleren familieleden soms hun bezorgdheid bij Skepp.
"Minstens wetenschappelijk tegengewicht"
Volgens Skepp zouden zulke programma’s minstens een wetenschappelijk tegengewicht moeten bieden. Ter illustratie wijst de organisatie in Het Nieuwsblad op haar aanbod van 25.000 euro voor wie onder gecontroleerde omstandigheden kan aantonen écht over paranormale gaven te beschikken — een prijs die nog nooit werd opgeëist, ondanks de uitnodiging aan de deelnemers van de reeks.
Deze groeiende industrie houdt een reëel impactrisico in, zeker wanneer het gaat over gezondheidsadvies. Aan artsen om voldoende weerwerk te bieden: zonder voldoende bescherming tegen desinformatie en zonder een weerwoord vanuit wetenschap en geneeskunde blijft de patiënt mogelijk met valse hoop en lege handen achter.
