De hervormingsplannen van Frank Vandenbroucke rond taakverdeling in de eerstelijnszorg zetten de rol van de arts onder druk. De beoogde verschuiving waarin verpleegkundigen, apothekers en kinesitherapeuten meer bevoegdheden krijgen, raakt rechtstreeks aan de kern van het medisch beroep. Dat vergt waakzaamheid vanuit syndicaal oogpunt. Verpleegkundigenvertegenwoordigers pakken immers uit met een dubbel initiatief.

De Kwaliteitswet introduceert een raamwerk waarin medische handelingen gedelegeerd kunnen worden, maar zonder dat de eindverantwoordelijkheid van de arts vervalt. Met een juridisch spanningsveld als gevolg.

Op zich is een herschikking van de taken niet iets dat uit de lucht kom vallen. Maggie De Block dacht in 2017 voor verpleegkunde eerder in de richting van generieke specialisatiedomeinen en ze wou afstappen van de vele bijzondere beroepstitels en beroepsbekwaamheden. Dat bracht haar voor verpleegkundigen tot de specialisatiedomeinen acute zorg, chronische zorg, geestelijke gezondheidszorg, pediatrische zorg en transversale eerstelijnszorg. Ze vond haar inspiratie in het Canmeds model.

Frank Vandenbroucke schakelt een versnelling hoger via de omstreden Kwaliteitswet. Eerder dit jaar kon MediSfeer een voorbereidende nota inkijken over de richting die de minister in dit verband uit wil: meer medische handelingen delegeren. Niet alleen aan verpleegkundigen, maar ook aan apothekers en kinesitherapeuten. Flink wat artsen zien daar eerder een uitholling van hun taken in en hebben daar dan ook vragen bij. 

Artsen zijn geen toezichtshouders

Essentieel is dat artsen niet gedegradeerd worden tot loutere toezichthouders, maar hun regierol behouden binnen een helder afgebakend zorgmodel. De uitbreiding van voorschrijfbevoegdheid naar verpleegkundigen – zelfs onder voorwaarden zoals klinische ervaring en farmacologische opleiding – kan leiden tot fragmentatie van zorg.

Jos Vanhoof (Bvas) drukte die bezorgdheid nog uit in een interview met MediSfeer in 2023, in de aanloop naar de medische verkiezingen: de huisarts moet kunnen delegeren zonder dat andere actoren stukken van zijn kerntaken naar zich toe moeten trekken.” Dat vergt volgens de Limburgse huisarts wel voldoende incentives voor diezelfde huisarts, in die zin dat hij dan zijn kerntaken kan behouden.

Zonder duidelijke incentives en structurele ondersteuning dreigt de arts zijn centrale positie in de zorgverlening te verliezen.

Verpleegkundigenorganisaties zien in de voorgestelde hervormingen een opening naar het het voorschrijven van gezondheidsproducten en geneesmiddelen. Onder bepaalde omstandigheden en in precies afgebakende situaties moeten ze verbandmiddelen, medische hulpmiddelen maar ook routine-vaccins en vervolgmedicatie kunnen voorschrijven. Voorwaarden zijn: voldoende klinische ervaring, expliciete samenwerking met de oorspronkelijke voorschrijvende arts, en een erkende opleiding in farmacologie.

Twee initiatieven

Vanuit verpleegkundigenhoek worden twee initiatieven op het getouw gezet in verband met hun voorschrijfbevoegdheid. Een eerste peilt naar de mening van de beroepsgroep zelf via een enquête in samenwerking met het UZA, Netwerk Verpleegkunde en NuPhaC.

“De rol van verpleegkundigen evolueert voortdurend. In verschillende landen is het voorschrijven van geneesmiddelen door verpleegkundigen reeds een vast onderdeel van de praktijk, en ook in België staan we aan de vooravond van de implementatie van het verpleegkundig geneesmiddelenvoorschrift voor verpleegkundig specialisten”, heet het. De nakende invoering van bachelors in verpleegkunde zou daarin ook passen.

De peiling preciseert dat onder “geneesmiddelen” zowel voorschriftplichtige als niet-voorschriftplichtige substanties vallen die kunnen worden toegediend aan de mens, bedoeld om ziektes te diagnosticeren, voorkomen, behandelen of symptomen te verlichten. “Het voorschrijven van vaccinaties en gezondheidsproducten zoals verbanden, wondzorgmaterialen en toestellen, laten we in dit onderzoek buiten beschouwing.”

Kernkwestie die de verpleegkundigen wordt voorgelegd: “Zou jij geneesmiddelen willen voorschrijven? Misschien doe je dat nu reeds? Of misschien draag je die extra verantwoordelijkheid liever niet. Zou je het een meerwaarde vinden voor de zorg? Of eerder een gevaar?”

Bij dit initiatief blijft het niet. Van haar kant organiseert de Belgische Vereniging van Verpleegkundig Specialisten (BVVS) een vormingsreeks in het najaar, met op 17 november de focus op farmaceutisch redeneren en leren voorschrijven.

Internationale context: België en Nederland als uitzondering

Onderzoek toonde eerder aan dat taakverdeling tussen artsen en verpleegkundigen in beroepsprofielen internationaal weinig expliciet is uitgewerkt.

België en Nederland besteden hier wél aandacht aan, maar dat maakt de nood aan duidelijke wetgeving des te groter.